بررسی الگوی پیچیده مصرف بنزین در دهک‌های کم‌درآمد و چالش‌های سیاست‌گذاری

در سال‌های اخیر، مسئولان و کارشناسان بارها بر این نکته تأکید کرده‌اند که افزایش قیمت بنزین باید به نفع اقشار کم‌درآمد باشد. اما آمارهای جدید نشان می‌دهد که الگوی مصرف بنزین در این گروه‌ها بسیار پیچیده‌تر از آن چیزی است که تصور می‌شد.

ساختار دوگانه مصرف در دهک‌های پایین

در دهک‌های کم‌درآمد، دو دسته خانوار به وضوح قابل تفکیک هستند: گروهی که مصرف بنزین آنها نزدیک به صفر است و گروهی که مصرف نسبتاً بالایی دارند. به عنوان مثال، در سال ۱۴۰۳ حدود ۷۴ درصد خانوارهای دهک اول هیچ بنزینی مصرف نکرده‌اند، در حالی که ۱۰ درصد پرمصرف همین دهک بیش از ۱۵۰ لیتر بنزین در ماه مصرف داشته‌اند. این الگوی دوگانه نشان می‌دهد که کاهش مصرف بنزین در دهک‌های پایین بیشتر به دلیل تعداد زیاد خانوارهای بدون مصرف است، نه کاهش مصرف خانوارهای پرمصرف.

تفاوت‌های درون‌دهکی و ناکارآمدی سیاست‌ها

اگرچه تفاوت مصرف بنزین بین دهک اول و دهم قابل توجه است، اما وقتی فقط به ۱۰ درصد پرمصرف هر دهک نگاه کنیم، اختلاف مصرف کمتر می‌شود. به طور مثال، ۱۰ درصد پرمصرف دهک اول به طور میانگین ۱۵۴ لیتر و همین گروه در دهک دهم حدود ۲۷۱ لیتر بنزین مصرف کرده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که سیاست‌هایی که فقط بر تفاوت‌های بین دهکی تمرکز دارند، نمی‌توانند به درستی مشکلات را حل کنند و ممکن است به اقشار آسیب‌پذیرتر آسیب برسانند.

وابستگی ساختاری اقتصاد به بنزین و پیامدهای افزایش قیمت

اقتصاد ایران به طور ساختاری به انرژی و به ویژه بنزین وابسته است. مصرف بالای خودروهای فرسوده، بهره‌وری پایین انرژی در صنایع و گسترش مشاغلی مانند تاکسی اینترنتی، فشار زیادی بر منابع ارزی و بودجه دولت وارد کرده است. افزایش ناگهانی قیمت بنزین بدون امکان کاهش مصرف می‌تواند باعث ورشکستگی کسب‌وکارها، افزایش بیکاری و رکود اقتصادی شود. هرچند یارانه‌های نقدی می‌توانند قدرت خرید مردم را حفظ کنند، اما تغییر ترکیب تقاضا به سمت کالاهایی با افزایش قیمت کمتر، مشکلات اقتصادی را تشدید می‌کند.

ضرورت اصلاح تدریجی و شفاف قیمت بنزین

در دهه‌های گذشته قیمت بنزین بارها افزایش یافته اما همواره با تورم همگام نبوده است. تثبیت قیمت بنزین از سال ۱۳۹۸ در شرایط تورمی بالا، باعث ایجاد فاصله زیاد بین قیمت بنزین و سایر کالاها شده است. اصلاح ناگهانی قیمت‌ها یا «شوک‌درمانی» می‌تواند آسیب‌های جدی به اقتصاد و جامعه وارد کند. بنابراین، اصلاح قیمت‌ها باید به صورت تدریجی، شفاف و با مشارکت کارشناسان و جامعه انجام شود تا از بروز مشکلات جبران‌ناپذیر جلوگیری شود.

در نهایت، بررسی دقیق‌تر و کارشناسی‌تر الگوی مصرف بنزین در داخل هر دهک درآمدی، به ویژه در دهک‌های پایین، برای طراحی سیاست‌های موثر و عادلانه ضروری است. تنها با درک کامل این پیچیدگی‌ها می‌توان راهکارهای مناسبی برای اصلاح قیمت بنزین و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر ارائه داد.