کاهش درآمدهای مالیاتی و نفتی؛ افزایش نگرانی‌ها درباره بودجه ۱۴۰۵

در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵، تحقق درآمدهای مالیاتی و نفتی دولت با کندی قابل توجهی مواجه شده است؛ موضوعی که فشار بر منابع بودجه را در ماه‌های آتی افزایش می‌دهد. بر اساس گزارش پژوهشکده امور مالیاتی، حدود ۷۹۸ هزار میلیارد تومان مالیات در این مدت وصول شده که تنها ۲۸.۳ درصد از درآمد مالیاتی پیش‌بینی‌شده در قانون بودجه را پوشش می‌دهد. این نسبت نسبت به سال‌های ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ کاهش یافته است، هرچند احتمال بهبود در ماه‌های آینده وجود دارد.

از سوی دیگر، داده‌های ردیابی نفتکش‌ها و گزارش‌های داخلی نشان می‌دهد صادرات نفت ایران از خلیج فارس به شدت کاهش یافته و ذخایر شناور نفت نیز به سرعت در حال کاهش است. این شرایط محدودیت‌های جدی در ظرفیت درآمدزایی نفتی ایجاد کرده و درآمدهای غیرنفتی نیز قادر به جبران این کاهش نیستند. به این ترتیب، کاهش همزمان درآمدهای مالیاتی و نفتی، نااطمینانی بودجه را افزایش داده و دولت را در تامین منابع مالی با چالش‌های بیشتری روبه‌رو می‌کند.

ویژگی‌های منابع درآمدی دولت

مالیات به عنوان منبع درآمدی داخلی و پایدار، بر پایه فعالیت‌های اقتصادی و قانون وضع می‌شود و در بلندمدت با توسعه اقتصاد افزایش می‌یابد. این درآمد قابلیت تنظیم رفتار اقتصادی و بازتوزیع ثروت را دارد. در مقابل، درآمد نفتی که ناشی از فروش منابع طبیعی است، به شدت به قیمت جهانی نفت و شرایط بین‌المللی وابسته بوده و نوسان‌پذیری بالایی دارد. وابستگی زیاد به نفت می‌تواند انگیزه توسعه پایه مالیاتی را کاهش دهد و مشکلات اقتصادی مانند بیماری هلندی را تشدید کند.

وضعیت صادرات نفت و ذخایر شناور

بر اساس گزارش‌ها، از اواسط تیرماه تاکنون، تقریبا هیچ محموله نفت خام ایران از مسیر خلیج فارس عبور نکرده است و دولت برای تامین درآمدهای نفتی به ذخایر شناور متکی شده است. اما این ذخایر با سرعت قابل توجهی کاهش یافته و پیش‌بینی می‌شود تا پایان مهرماه تقریبا تخلیه شوند. این وضعیت نشان می‌دهد اتکا به ذخایر موجود راه‌حل پایداری برای جبران کاهش صادرات نفت نیست و فشار بر درآمدهای نفتی افزایش خواهد یافت.

عملکرد درآمدهای مالیاتی و چالش‌ها

درآمدهای مالیاتی کشور به دو بخش مالیات‌های مستقیم و مالیات بر کالاها و خدمات تقسیم می‌شود. در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵، مالیات‌های مستقیم حدود ۴۶۴ هزار میلیارد تومان و مالیات بر کالاها و خدمات حدود ۳۳۳ هزار میلیارد تومان بوده است. اگرچه حجم مطلق مالیات وصول‌شده افزایش یافته، اما نسبت تحقق به اهداف بودجه‌ای از ۴۰.۳ درصد در پنج ماه سال ۱۴۰۲ به حدود ۲۸ درصد کاهش یافته است. این کاهش می‌تواند ناشی از برآوردهای بیش از حد اهداف بودجه‌ای، مشکلات اجرایی، شرایط اقتصادی و تغییرات در پایه مالیاتی باشد.

سازمان امور مالیاتی به منظور کاهش فشارهای ناشی از شرایط جنگ، مهلت‌های ارائه اظهارنامه‌ها و پرداخت مالیات را تمدید کرده است تا فعالان اقتصادی فرصت بیشتری برای انجام تکالیف مالیاتی داشته باشند. این اقدامات با هدف حمایت از کسب‌وکارها و کاهش مشکلات ناشی از شرایط غیرعادی کشور انجام شده است.

پیامدها و چشم‌انداز

کاهش همزمان درآمدهای مالیاتی و نفتی، همراه با افزایش هزینه‌های تجارت جایگزین، چشم‌انداز منابع مالی دولت را با چالش جدی مواجه کرده است. در این شرایط، نحوه مدیریت کسری بودجه و انتخاب ابزارهای تامین مالی اهمیت ویژه‌ای یافته و می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ ثبات اقتصاد کلان ایفا کند. ادامه روند فعلی ممکن است فشار بیشتری بر سایر منابع بودجه وارد کند و نیازمند سیاستگذاری دقیق و تدابیر موثر باشد.