دلارزدایی واقعی نیازمند توسعه بازارهای مشتقه ارزی است

صندوق بین‌المللی پول در تازه‌ترین پژوهش خود به بررسی دارایی‌ها و بدهی‌های دلاری حدود ۴۰ کشور از سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۴ پرداخته و به این پرسش کلیدی پاسخ داده است که آیا کاهش معاملات دلاری به تنهایی می‌تواند وابستگی کشورها به دلار و ریسک ناشی از نوسانات آن را کاهش دهد؟ نتیجه این تحقیق منفی است و نشان می‌دهد که کاهش ریسک دلاری مستلزم مدیریت دارایی‌ها و بدهی‌های دلاری موجود است، نه فقط کاهش استفاده از دلار در معاملات جدید.

ضرورت بازارهای مشتقه عمیق و نقدشونده

برای مدیریت ریسک ناشی از دارایی‌ها و بدهی‌های دلاری، کشورها و شرکت‌ها به بازارهای ارز و به ویژه بازارهای مشتقه ارزی نیاز دارند. ابزارهایی مانند قراردادهای فوروارد و سوآپ ارزی امکان پوشش ریسک نوسانات نرخ ارز را فراهم می‌کنند و به نوعی بیمه در برابر تغییرات نامطلوب نرخ دلار محسوب می‌شوند. اما استفاده موثر از این ابزارها نیازمند وجود بازارهای عمیق، بزرگ و نقدشونده است که بتوانند حجم بالای معاملات را جذب کنند.

در واقع، کاهش معاملات دلاری بدون دسترسی به چنین بازارهایی، ریسک دلاری را کاهش نمی‌دهد؛ زیرا شرکت‌ها و بانک‌ها همچنان دارایی‌ها و بدهی‌های دلاری قابل توجهی در ترازنامه خود دارند که در صورت نوسان نرخ دلار، ارزش آنها تغییر می‌کند.

تفاوت اقتصادهای پیشرفته و نوظهور در مدیریت ریسک دلاری

مطالعات صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد که در اقتصادهای پیشرفته، بازارهای مشتقه ارزی عمیق‌تر و ظرفیت جذب تقاضای پوشش ریسک بالاتر است. در این کشورها، افزایش دارایی‌های دلاری منجر به افزایش تقاضا برای پوشش ریسک و در نتیجه افزایش هزینه پوشش می‌شود. اما در اقتصادهای نوظهور، بازارهای مشتقه کوچک‌تر و کم‌عمق‌تر هستند و محدودیت‌های قانونی و نقدشوندگی پایین‌تر باعث می‌شود که افزایش مواجهه خالص با دلار با کاهش نسبی هزینه پوشش همراه باشد.

این تفاوت به تعادل میان عرضه و تقاضای پوشش ریسک مربوط است؛ در اقتصادهای نوظهور، عرضه محدود ابزارهای پوشش باعث می‌شود هزینه پوشش بالا رفته و رفتار شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران را تغییر دهد، مثلاً کاهش نگهداری دارایی دلاری یا افزایش بدهی دلاری به دلیل هزینه‌های متفاوت.

پیامدهای دلارزدایی برای اقتصاد ایران

با توجه به شرایط تحریمی و نیاز به تنوع‌بخشی در روش‌های پرداخت، اقتصاد ایران پیش از هرگونه تلاش برای کاهش معاملات دلاری باید زیرساخت‌های لازم برای تعمیق بازار ارز و توسعه ابزارهای مشتقه را فراهم کند. تنها در این صورت است که می‌توان ریسک ناشی از دارایی‌ها و بدهی‌های دلاری را به شکل موثر مدیریت کرد و وابستگی به دلار را کاهش داد.

در نهایت، دلارزدایی واقعی فراتر از تغییر ارز معاملات است و مستلزم ایجاد توانایی مدیریت ریسک ارزی از طریق بازارهای مشتقه و ابزارهای مالی مرتبط است تا بتوان در برابر نوسانات نرخ دلار مقاومت کرد و هزینه‌های ناشی از آن را کاهش داد.